Ord. Prof. Şevket Memedali Bilgişin‘in İktısadî Yürüyüş Dergisinin 105. sayısında yayınlanan “Hukukçuların Ödevi” başlıklı makalesinin metne çevrilmiş dijital hâlidir.
İktısadi Yürüyüş Dergisinin ilgili sayısı Beyazıt Devlet Kütüphanesi’den temin edilmiş (Demirbaş No: SY377601), PDF olarak taradıktan sonra metne dönüştürülmüştür.
Çalışmanın PDF’sini buraya tıklayarak indirebilirsiniz.
“Tarihte ve Bugünkü: Anonim Şirketler” başlıklı makalenin dijital hâline buradan ulaşabilir.
“Hukukçuların Uğradığı Güçlükler” başlıklı makalenin dijital hâline buradan ulaşılabilir.
IKTISADÎ Hayatta
İktısadî Yürüyüş Ve Hukuk Nizamı:
Hukukçuların Ödevi
Yazan: Ord. Prof. Şevket Memedali BİLGİŞİN
Dünyanın bu çalışma partisinde en ziyade kısır ve ilgisiz durumda kalanlar hukukçulardır. Bugün bile birçok hukukçular 2000 senelik Roma hukukunun tarihî aleminde yaşıyorlar.
Hayatı normalleştirmek için hukuku da ilim ve teknik havası içinde inkişaf edebilecek bir duruma getirmek mecburiyetindeyiz.
İktisadi Yürüyüş mecmuasının kıymetli ve müteşebbis müessisleri, mecmualarının fikir hareketlerine iştirakimi bana teklif ettikleri zaman, yazılarımın mevzuunu, mecmuanın adı ve proğramı ile ilgili bir alanda seçmeyi tercih ettim. Böyle bir mevzuu iltizam etmekle, epiyce zamandanberi, türlü şekillerde öne sürmeğe çalıştığım bazı görüş ve düşüncelerimi de sırası geldikçe derleyip hulâsa etmek imkânlarını bulmuş olacağımı ümit ediyorum.
Görüyor ve anlıyoruz ki on dokuzuncu asır ortalarındanberi günden güne artan iktisadiî ve içtimaî bir buhran içindeyiz; yirminci asrın yaşadığımız günlerinde ise, buhran en had bir devreye girdi. Senelerdenberi iktisatçılar ve içtimaiyatçılar bu çapraşık hayatın âmillerini ve düzeltme çarelerini araştırıyorlar, türlü mekteplerin, türlü nazariyeler ortaya atıldıklarını biliyoruz; diplomatların bile karışık ve birbirine zıd projeler ile yeni nizamlar ve yeni sistemlerden bahsettiklerini her vakit işitiyoruz. Hulâsa; insanlığın içinde yaşadığı bu ezici ve öldürücü buhranlarına bir deva bulmak için her milletin mütefekkirleri kendi alanlarında çalışıp çırpınıyor.
Bu çalışma yarışında, en ziyade kısır ve ilgisiz bir durumda kalanların hukukçular, ama dünyanın her tarafındaki hukukçular olduğunu hayretle müşahede ediyoruz. Sanki hukukun, iktisadî ve içtimaî hayat ile ve bu hayatın geliş ve yürüyüş tarzı ile hiçbir alâkası yokmuş gibi hukukçular, kanunların ve jüris Prüdansların tatbik ve izahları ile uğraşmayı mesleği bir kifayet haline getirmişler.. Hukuk, dış âlem ile alâkasını kesen, büsbütün demeyim ama, adeta bu alâkayı benimsemiyen kapalı bir muhit içinde inkişaf ediyor.
Bununla beraber, bu hükümlerimde, daha ziyade ekseriyeti ve umumî durumu gözönünde bulundurduğumu itiraf etmeliyim; umumî cereyanlar karşısında şahsî ve ferdî mahiyette kalan bazı çalışmalar ve ileri fikir hareketlerini görmeden geçmek te doğru olmaz. Bundan başka, hukukçu dediğimiz zaman, kanunu yapanlardan onu tatbik ve tedris edenlere varıncaya kadar muhtelif kategorilerde çalışanların durumlarını da ayrı ayrı muhakeme etmek yerinde olur.
İktisadî hayatın yürüyüş ve gelişimi ile yaşayan hukuk nizamı arasında bir mukayese yapmanın güçlülüğünü de takdir edenlerdenim. Çünkü geniş mânada içtimaî hayatın gelişmesi, sosyal ve ekonomik kanunların tesirleri altında vücut bulduğu halde, hukuk nizamının inkişafında ferdî ve zümrevî âmillerin tesirleri daha ziyade göze çarpar. Gerçi, hukuk denildiği zaman, yalnız kanun çerçeveleri içinde derlenip tesbit edilen kaideleri anlamamak icap edeceğini hukukçular her vakit tekrar ederler.. Ne de olsa, kanun yapma organlarına malik olmayan iptidaî milletlerden bugünün en mütekâmil ve iyi organize edilmiş milletlerine kadar her yerde, otorite dilinden çıkan ve zaman ve muhitlere göre (ferman)(emirname) (kanun) veya başka türlü adlar alan hükümleri her vakıt ön safta mülâhaza etmek zorunda kalıyoruz. Hattâ, örf ve âdet gibi hukukun pek tabii sanılan kaynakları bile bugünün hukuk tekniği karşısında ikinci sıraya atılmıştır. Hâkim, ancak hakkında kanunî bir hüküm bulunmıyan meselelerde örf ve âdet ışğından istifade edebiliyor. [M. K. 1]
Hukukçunun, otorite dilinden çıkan kaidelere bağlı kalması, onun dış hayat ile ilgi kabiliyetini (atrophié) ediyor. Bu gün bile birçok hukukçular hâla iki bin senelik Roma hukukunun tarihî âleminde yaşıyorlar; Avrupa’nın kültürlü memleketlerindeki ana kanunların en yenileri bile en az on sekizinci ve on dokuzuncu asır havası içinde gelişen fikir ceryanlarının, iktisadî ve içtimaî görüş ve anlâyışların tesirleri altında kalan otoriteler dilinden çıkan hükümleri ihtiva etmektedir. Halbuki on sekizinci asır iktisadî hayatı ile yirminci asrinki arasında o kadar kıyas kabul etmez bir başkalık vardır ki bugünün hayatını on sekizinci asır zihniyetinin tesirieri altında on dokuzuncu asırda yazılan kanunlar ile nizam altına almağa çalışmak, bir hayal âlemine dalmaktan başka bir şey değildir. Hele iki bin senelik hukuk düsturlarını, yirminci asır hayatına tatbikteki israrları ifade edebilecek bir formül bulmakta hayli müşkülâta, uğruyoruz.
Bugünün içtimaî buhranlarını ve bunun âmillerini araştırırken, nurlu sisler arasında görebildiğimiz ve üzerinde pek az durulan mühim bir nokta, yirminci asrın iktisadî hayatı ile, onu tanzime uğraşan hukuk prensipleri arasında oldukça derin bir ayrılığın mevcudiyetidir. Bu ayrılık devam ettikçe, normal bir hayata erişmek de güç olacaktır. Yirminci asır adamlarının dünya görüşleri ve ahlâk telâkkileri bambaşkadır. Yirminci asır medeniyeti 18 inci, 19 uncu asır medeniyetlerinden ve geriye doğru gidecek olursak, tarih sayfalarını dolduran türlü medeniyetlerden de ayrılır. Yirminci asrın en ziyade beliren vasfı ilim ve teknik asrı olmasıdır. İktisadî hayat teknik terekkıyatın tesirleri altında gelişip yürümektedir.
Hayatı normalleştirmek için hukuku da, arbitraire kuvvetlerin tesirlerinden kurtarıp ilim ve teknik havası içinde inkişaf edebilecek bir duruma getirmek mecburiyetindeyiz. (Hukuk ilmi) nin mevcudiyetini kabul adenler bundan başka türlü bir iddia öne süremezler.
( Hukuk İlmi ) nin mevcudiyetini kabul [edenler] bundan başka türlü bir iddia öne süremezler. Hukuk ilmine istiklâl temin edilmedikçe, iktısadî ve içtimaî hayatın yürüyüşü ile hukuk kaîdeleri arasında daima bir tezat hüküm sürecek ve böyle bir tezadın mevcudiyeti normal bir hayat yaşa[ya]bilmekliğimize engel olacaktır.
Şevket Mehmetali BİLGİŞİN
